Zaterdag 9 maart 2019

GAAT ZINGEVING BOVEN GEZONDHEID?

Het merendeel van de televisiekijkers heeft afgelopen donderdag waarschijnlijk afgestemd op het ruime voetbalaanbod en het ‘verkiezingsdebat’ bij RTL4. Daardoor raakte de aflevering ‘Onbetaalbare zorg’ van het programma ‘Stand van Nederland’ behoorlijk ondergesneeuwd. Niet dat men daar veel aan gemist heeft. Het programma bestond grotendeels uit een uiteenzetting van de kosten in de zorg die zoals bekend de komende tientallen jaren de pan uit zullen rijzen. Ook was er ruim aandacht voor een slimme ondernemer die handig ingespeeld heeft op de grote vraag naar tweedehands rollators en scootmobiels. Niets nieuws onder de zon dus. De enige spraakmakende opmerkingen en stellingen kwamen uit de mond van huisarts Pieter Barnhoorn, tevens docent opleiding geneeskunde.
Barnhoorn ergert zich aan talkshows waarin doktoren aan het woord komen die luidkeels roepen te vechten voor het welzijn van de patiënten aan wie kostbare zorg onthouden dreigt te worden. ‘Vaak worden die verhalen ingeleid met de volzin  ‘Het kan toch niet zo zijn dat in een beschaafd land als Nederland…’ gevolgd door een dramatisch betoog. Wat mij betreft mag je daar best anders tegenaan kijken, het gaat hier immers wel om belastinggeld’. Barnhoorn wierp aan het slot van de uitzending de vraag op wat nu belangrijker is: gezondheid of zingeving? Barnhoorn maakte er geen geheim van geneigd te zijn om voor het laatste te kiezen. Helaas hadden de programmamakers geen tijd ingeruimd voor een naderende uitzetting, want dit is wel de kern waar het in de zorg om draait, of liever gezegd, om moet draaien.      
Machteld Huber was net begonnen als huisarts, toen ze ernstig ziek werd. Als patiënt deed ze een interessante ontdekking: ‘Ik merkte dat ik me onder bepaalde omstandigheden beter voelde. Ik bleek mijn herstel positief en negatief te kunnen beïnvloeden.’ Het was de start van haar zoektocht naar gezondheid. Een zoektocht die uitmondde in een nieuw concept, als alternatief voor de definitie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) uit 1948. Haar onderzoek sluit bovendien naadloos aan bij de huidige veranderingen in de langdurige zorg. ‘Maar die veranderingen kunnen zich alleen voltrekken als we anders gaan denken. Dat kan door te focussen op het systeem in plaats van op het probleem. Een systeem van multidisciplinaire samenwerking waarin zelfmanagement een belangrijke plaats inneemt.’
De WHO definieert gezondheid als ‘een toestand van volledig fysiek, geestelijk en sociaal welbevinden en niet slechts het ontbreken van ziekte of gebrek’. Heel idealistisch, aldus Huber. ‘Maar praktisch bijzonder onhandig, want het doel – compleet welbevinden – is haast onbereikbaar. Bovendien stimuleert deze definitie onbedoeld de medicalisering van de zorg.’ Maar belangrijker nog, volgens Huber, is dat de definitie van de WHO voorbijgaat aan het begrip ‘veerkracht’. Terwijl haar onderzoeken bewijzen dat patiënten juist veerkracht en het kunnen voeren van eigen regie ervaren als een essentieel aspect van gezondheid. Ik wijs in dit verband ook graag op een van mijn vorige columns: Zorg mag niet overgaan in betutteling.
In 2009 was er op initiatief van Huber een conferentie met 38 internationale deskundigen. Zij stelden een nieuwe definitie van gezondheid voor: ‘Gezondheid als het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven.’ Deze relationele en dynamische omschrijving biedt een alternatief voor de statische definitie van de WHO. Uit het kwalitatief onderzoek dat naar aanleiding van deze nieuwe definitie werd ingesteld, bleek dat veel respondenten het positief vinden dat de mens centraal staat en niet de ziekte. Ook positief is dat patiënten zich aangesproken voelen in hun kracht. Huber benadrukt dat ziekte gewoon moet worden behandeld. ‘Maar op zo’n manier dat iemand er goed mee kan leven en tevreden is. Dat vraagt een andere focus, waarbij gezondheid geen doel op zich is, maar een middel om betekenisvol te kunnen leven.’
‘In Finland is een onderzoek gedaan met twee groepen ouderen. Eén groep werd bewust geactiveerd op alle zes dimensies van positieve gezondheid, de andere groep niet. In de eerste groep was het aantal mensen dat dementie kreeg beduidend lager. Bovendien hielp de brede aanpak bij mensen die al dementie hadden de ziekteverschijnselen te verminderen.’  Maar hoe weet je wat betekenisvol leven is voor mensen met dementie?’, luidde een vraag die Huber tijdens een lezing kreeg voorgelegd. Ze adviseerde de aanwezigen het boekje Dementie en ik van het Louis Bolk Instituut te lezen. ‘Daarin staan allerlei programma’s om met dementerenden in gesprek te komen over het verleden. En daarnaast is de familie een belangrijke bron.’
Muziek, geuren, smaken en beelden roepen bijzondere herinneringen en levensverhalen op bij ouderen. Er komen steeds meer initiatieven van creatieve en zorg- & welzijnsprofessionals die samen met kwetsbare ouderen en hun mantelzorgers prikkelende activiteiten ontwikkelen waar mensen blij van worden. De gezamenlijke activiteiten geven betekenis en zin aan hun leven. Passieve mensen worden actief en komen weer tot leven. Ze krijgen weer zin!
De conclusie lijkt dus gerechtvaardigd dat zingeving direct van invloed is op de gezondheid. Daarom is het jammer dat Barnhoorn in deze uitzending van ‘Stand van Nederland’ niet de gelegenheid kreeg om zijn standpunt nader uiteen te zetten. Zingeving leidt tot een betere gezondheid, is wellicht een betere stelling. Het is te hopen dat Barnhoorn snel een uitnodiging krijgt van een van die ‘verfoeide’  talkshows om daar nader over van gedachten te wisselen. Als contactpersoon van mijn moeder in Huize St. Elisabeth in Roosendaal merk ik constant dat met name herkenbare muziek en beelden positieve prikkels opleveren, vandaar dat ik er ook onophoudelijk voor pleit om deze activiteiten met name buiten de gezamenlijke huiskamer fors uit te breiden. Even van die afdeling weg zijn is ook een beleving. Bovendien is dit zonder al te veel kosten heel gemakkelijk te realiseren. Beleving is immers een wezenlijk onderdeel van zingeving. Zorg mag echter nooit en te nimmer overgaan in betutteling. Huber heeft dat duidelijk aangetoond. Wat mij betreft mag er vandaag nog ook vanuit St. Elisabeth een uitnodiging naar Barnhoorn uitgaan om hier eens met de direct betrokkenen over te komen praten.